Geen greep uit de partijkas

Het OM gaat Michael Heemels, de ex-woordvoerder van Wilders en Statenlid voor de PVV in Limburg, vervolgen, zo bleek afgelopen dinsdag, omdat hij de partijkas van de PVV geplunderd heeft. Ik had in eerste instantie wat last van Schadenfreude: PVV’ers plassen niet alleen door andermans brievenbus, maar bestelen zelfs hun eigen partij. Zie je wel: de partij van Wilders deugt niet, geen beter vermaak dan leedvermaak.

x_(10)

Maar dat was wat al te makkelijk gedacht. Heemelsgate is inderdaad geen incident, maar de affaire zegt niet alleen iets over het totale gebrek aan organisatie binnen de PVV. Een greep uit de partijkas kan vaker voorkomen binnen ons politieke bestel, en dat gebeurt helaas ook. Het zegt dus ook iets over het toezicht op politieke partijen in Nederland: dat schiet ernstig tekort.

Regels

Voor politieke partijen gelden in Nederland vrijwel geen regels. De Kieswet zegt alleen dat een politieke groepering een vereniging met volledige rechtsbevoegdheid moet zijn. Dat moet blijken uit een afschrift van de notariële akte waarin de statuten van de vereniging zijn opgenomen en een bewijs van inschrijving bij de Kamer van Koophandel. Verder moet een partij € 450,— borg storten. Partijen moeten tot slot ook nog twee mensen aanwijzen die de partijnaam boven een kandidatenlijst plaatsen.

Daarnaast zijn de regels voor giften en schulden in 2013 aangescherpt in Wet financiering politieke partijen. Partijen moeten giften boven € 4.500 en schulden boven € 25.000 openbaar maken. Ze moeten jaarlijks een lijst sturen aan de minister van BZK, die deze overzichten openbaar maakt. Deze regels gelden ook voor direct gelieerde organisaties. Maar er zijn geen regels voor indirect verbonden partijorganen. Bovendien heeft niet melden of overtreden van de regels geen gevolgen.

PVV

De ingediende stukken van de PVV voor 2014 laten zien hoe gebrekkig het toezicht is. Het financiële verslag vermeldt keurig € 150,— contributie van het enige lid, Geert Wilders, die ook verklaart dat hij geen giften groter dan € 4.500 heeft ontvangen en geen schulden groter dan € 25.000 had. In 2014 maakte het David Horowitz Freedom Center in de VS wel een grote gift over aan de gelieerde Stichting Vrienden van de PVV. Maar van die Stichting is weer geen financieel verslag gepubliceerd.

Schermafbeelding 2016-04-29 om 01.19.20

Je zou op grond van deze cijfers niet verwachten dat Heemels meer dan € 175.000 kon verduisteren: op papier heeft de PVV bijna geen geld. Maar Heemels lichtte de laden in Limburg. Voor de regionale en lokale organisatie van politieke partijen of voor intern toezicht op afdelingen stelt de Wfpp geen regels. Zo kan de PVV, formeel een vereniging, eenvoudig opereren als een eenmansbedrijf zonder behoorlijk bestuur.

Uitzondering?

Nu is de PVV een vreemde eend in de bijt. Wilders moet in zijn eentje de screening van alle Kamerleden en medewerkers doen, en dan gaat er wel eens iets fout. Bovendien krijgt de PVV weinig partijsubsidie omdat Wilders enig lid is. Het meeste geld gaat naar de van de PVV-fractie afgesplitste Kamerleden Bontes en Van Klaveren, die wel de vereiste 1.000 leden hebben geregistreerd voor hun VNL. De schade voor de belastingbetaler valt dus mee.

Maar ook bij politieke partijen met veel leden, een stevige structuur en strenge kascontroles komen regelmatig problemen voor, zowel lokaal als nationaal. Vorig jaar nog deed Sander Zwart, penningmeester van de Leidse SP, een flinke graai in de met gemeenschapsgeld gevulde partijkas: maar liefst € 34.000 wist hij af te romen van niet-gebruikte fractiegelden die de SP wilde terugstorten. De fraude kwam aan het licht toen zijn opvolger als penningmeester afwijkingen constateerde.

Belastinggeld

Zo zijn er meer voorbeelden van minder betrouwbare partijgangers die niet met hun vingers uit de suikerpot konden blijven, bijvoorbeeld bij het GPV. Daarin verschillen politieke partijen niet van andere ledenorganisaties als sportverenigingen, vakbonden en kerken — ook daar gaan regelmatig zaken mis. Wat wel anders is: er gaat relatief veel belastinggeld naar politieke partijen. Je zou verwachten dat er strenger toezicht is naarmate er meer publieke middelen uitgekeerd worden, maar het tegendeel is waar.

Op jaarbasis wordt er volgens de Rijksoverheid ongeveer € 16 mln aan partijen uitgekeerd. Maar dat is slechts het topje van de ijsberg: het gaat dan alleen om directe subsidies volgens de Wet financiering politieke partijen. Als je alle tijdelijke en indirecte subsidies meetelt, gaat het om meer dan het drievoudige, en dat bedrag groeit. De PvdA spant daarbij de kroon: de directe subsidies bedragen maar een kwart van de totale overheidsbijdragen aan die partij.

Inkomsten

Ook op andere inkomsten van partijen wordt onvoldoende gelet. Giften boven de € 4.500 moeten openbaar gemaakt worden, maar die drempel is hoog en geldt alleen voor eenmalige bijdragen. Als je zelf, namens je partner, vanuit je bedrijf en via een bevriende stichting € 4.000 bijdraagt, geef je € 16.000 terwijl dat niet vermeld hoeft te worden. Bovendien geldt de publicatieplicht niet voor bijdragen in natura, zoals reclame-uitingen, of voor uitkeringen aan organisaties die niet direct aan een partij gelieerd zijn.

Zo groeit er een woud van stichtingen en fondsen rond de PvdA dat subsidies en bijdragen van bijvoorbeeld vakbonden ontvangt, maar geen verantwoording hoeft af te leggen onder de huidige toezichtregels, omdat er geen rechtstreekse verbinding met de partij is. Van een heel andere orde zijn de inkomsten van de PVV uit de Verenigde Staten en Israël, waar Wilders regelmatig fondsen werft, maar waarvan niemand weet welke bijdragen er nu precies binnenkomen. Het toezicht op de financiën van partijen kan veel scherper.

Scherper

Dat is elders ook het geval: in Engeland zijn de regels bijvoorbeeld veel strenger. Daar moet je naast statuten ook een organisatieschema, de partijleider, de penningmeester, en de voorzitter van de kandidaatstellingscommissie registreren. Bovendien moet je aangeven welke onderdelen van je partij geld krijgen, en voor al die onderdelen moet je een financieel jaarverslag met een overzicht van inkomsten en uitgaven, bezittingen en schulden deponeren. Doe je dat niet, dan mag de partij niet meedoen met de verkiezingen.

Dat kan in Nederland ook. Daarvoor moeten in de Kieswet scherpere criteria voor de registratie van politieke partijen opgenomen worden. Voldoet een partij niet aan die aangescherpte criteria, dan mag die partij niet meedoen aan de verkiezingen. Dat betekent niet dat je burgerrechten inperkt, want iedere kiesgerechtigde burger heeft de mogelijkheid om onder eigen naam mee te doen. Maar als je op zo’n partijloze lijst stemt, weet je dat voor een ongecontroleerd eenmansbedrijf kiest, en niet voor een partij.

Subsidie

Als we de regels aanpassen, kan de subsidiekeaan voor de partijen meteen dichtgedraaid worden. Wilders heeft gelijk als hij zegt dat er geen overheidsgeld naar partijen moet. Partijen zijn verenigingen van burgers die volksvertegenwoordigers recruteren om de regering te controleren. Hoe onafhankelijker ze van die regering zijn, hoe beter. Bovendien voorkom je oneerlijke concurrentie tussen grote partijen die wel bijdragen ontvangen en nieuwkomers en lokale partijen die geen of minder subsidie krijgen.

Het zou wenselijk zijn als daartoe vanuit de Tweede Kamer een wetsvoorstel wordt ingediend, het liefst door zo veel mogelijk fracties. Burgers moeten daarmee ruim de gelegenheid krijgen om bij te dragen aan partijen en campagnes, maar die bijdragen moeten transparant zijn en het toezicht op partijen moet echt veel scherper. Het gaat om de geloofwaardigheid van ons politieke systeem: het vertrouwen in de partijen is laag en het daalt even hard als de subsidies aan de partijen stijgen.

Jasper Klapwijk snapt ook wel dat het gevoelig ligt om het toezicht te verscherpen nadat de PVV een scheve schaats heeft gereden, maar het gaat hem niet om het verbieden van partijen met een bepaalde signatuur, zoals de Nederlandse overheid eerder probeerde via aanpassing van de regels voor partijen.

2 gedachtes over “Geen greep uit de partijkas

  1. Een iteressant en goedgeschreven artikel met 1 opvallend manco.

    Als tegenwicht tegen de malversatie binnen de PVV, en dus de slechte publiciteit die dit de PVV bezorgt, noem je bij name slechts twee linkse partijen: de SP en de PvdA.

    Terwijl je punt nu juist is dat malversaties bij ALLE partijen kunnen voorkomen, en dus voorkomen; niet alleen bij de SP, maar ook bij andere, rechtse partijen. Maar die noem je niet.

    En terwijl je punt nu juist was dat in ALLE partijen onheldere geldstromen voorkomen en nauwelijks publieke verantwoording en toezicht bestaan. Maar je noemt alleen de PvdA, terwijl je geen reden hebt om aan te nemen dat in die partij de boel meer wordt geflest dan bij bijvoorbeeld de VVD (met zijn werkgeverslobby’s) of het CDA (met zijn lobby’s uit het ‘maatschappelijk middenveld).

    Kortom, een mooi artikel, maar voor mij toont het een duidelijke anti-SP en anti-PvdA, of zo je wilt een duidelijke maar ongegronde anti-linkse bias.

    1. Dank voor de complimenten. Als ik een anti-SP of anti-PvdA bias heb, dan ben ik daar zelf blind voor. Misschien is het mijn sociaaldemocratisch masochisme, dat me kritischer maakt jegens geestverwanten dan politieke opponenten. Maar het kan natuurlijk ook zijn dat die voorbeelden vrij willekeurig gekozen zijn. Ik denk zelf dat laatste.

      Het voorbeeld van de SP was het meest recente incident, volgens mij. De PvdA heeft de twijfelachtige eer de meeste subsidie in de wacht te slepen; op gepaste afstand gevolgd door het CDA, dat de grootste ledenorganisatie heeft. Maar je hebt volgens mij helemaal gelijk dat fraude en verduistering in alle partijen voorkomt, en dat er geen reden is om dat links of rechts zwaarder aan te rekenen.

      Zeker hebben VVD en CDA ook hun eigen problemen, en in plaats van vingerwijzen naar de PVV, de SP, PvdA en GroenLinks zouden ze er beter aan doen de hand in eigen boezem te steken. Ik kan binnen het bestek van het artikel niet alles noemen. Wel heb ik een verwijzing toegevoegd naar de uitzending van EenVandaag waarin politiek historicus Ewout Klei een andere casus behandelt. Dank voor je aanvulling!

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s